Akademik araştırma için kaynaklarda olgu denetimi nasıl yapılır
Olgu denetimi bir site hakkındaki hissiyat değil, iddia işidir. Bir makalede bir sayı, alıntı, görüntü veya “yeni çalışma” belirdiğinde sayfayı bırakın ve iddianın doğru olup olmadığını, kimin kanıtına dayandığını ve o kanıtın hâlâ ayakta durup durmadığını sorun. Bu sayfa Mike Caulfield’ın SIFT hamlelerini, Caulfield ve Wineburg’un 2023 kitabı Verified (2025 Baharı American Educator alıntısı), Wineburg ve McGrew’un yatay okumasını, Wardle ve Derakhshan’ın bilgi-düzensizliği terimlerini ve IFCN Code of Principles’i kullanır. Bir kaynağın güvenilir olup olmadığı nasıl anlaşılır değildir ve CRAAP yürüyüşü değildir.
Yazan: CitationEasy Editorial Team20 dk okuma
Bu sayfada
Kısa yanıt: bir iddia nasıl denetlenir
Cümleyi taslağa yapıştırmadan önce durun. İddiayı belirleyin (bir sayı, bir alıntı, nedensel bir bulgu, bir tarih, bir fotoğraf). Sonra Caulfield’ın 2019’da adlandırdığı ve Wineburg ile Verified’da yinelediği dört şeyi yapın: durun, kaynağı araştırın, daha iyi habercilik bulun ve iddiayı, alıntıyı veya medyayı özgün bağlama kadar izleyin. Bu bağlamı bir birincil kaynaktan yeniden kuramıyorsanız iddiayı kaynak göstermeyin.
İddia denetim şablonları (önünüzdeki kaynaktan doldurun)
İddia cümlesi:
[Kim] [belirli olgu] olduğunu, [adlandırılmış çalışma, veri seti, konuşma veya görüntü] temelinde, [tarih] itibarıyla ileri sürüyor.
İzleme adımı:
İlk gördüğüm sürüm bir [tweet / haber giriş cümlesi / ders izlencesi PDF’i / YZ özeti]. Özgün olan [DOI, transkript, veri seti tablosu veya arşiv birimi], [kalıcı URL] adresinde.
Habercilik adımı:
Aynı iddianın bağımsız haberciliği [ikinci adlandırılmış kaynak] ve [üçüncü adlandırılmış kaynak] içinde görünüyor. Onlar [anlaşıyor / anlaşamıyor / ortak bir kökeni gösteriyor].
Kullan-veya-at kararı:
Yalnızca okura denetlenebilir kanıt gösterebiliyorsam kaynak gösterin. İz bir basın bülteninde, bir ekran görüntüsünde veya “herkes bilir”de ölüyorsa cümleyi atın.
Bu sayfa ne içindir
CitationEasy’de zaten bu yayımcı kaynak göstermeye yetecek kadar güvenilir mi? (güvenilir kaynaklar) ve resmî CRAAP sorularını öğeye uygulayın (kaynakları değerlendirin) sayfaları vardır. Bu URL daha dar bir soruyu yanıtlar: bu belirli iddia bir makaleye konacak kadar doğru mu? Saygın bir gazete yine de bir paydayı bozabilir. Hakemli bir makale yine de geri çekilebilir. Gerçek bir sızıntı, biri bir kişiyi incitmek için özel olguları yayımladıysa yine de mal-information olabilir. Bir YZ sohbet robotu akademik görünen ve yine de hiçbir yere işaret etmeyen bir DOI uydurabilir.
FactCheck.org’daki profesyonel olgu denetçileri — Annenberg Public Policy Center’da doğrulanmış bir IFCN imzacısı; süreç sayfası 4 Aralık 2025’te güncellendi — yükü akademik yazının zaten koyduğu yere koyar:
FactCheck.org, “Our Process” (sayfa 4 Aralık 2025’te güncellendi)
The burden is on the person or organization making the claim to provide the evidence to support it.
We rely on primary sources of information.
Bu çıtayı karşılayamıyorsanız, iddiayı yanlış kanıtlamamış olsanız bile makaleye ait değildir. “Doğrulayamadım” silmek için bir nedendir; “kimileri diyor” ile yumuşatmak için değil.
Sorunu adlandırın: bilgi düzensizliği, “sahte haber” değil
Claire Wardle ve Hossein Derakhshan, 2017 Avrupa Konseyi raporu Information Disorder’ı (DGI(2017)09) yazdı çünkü “sahte haber” yergiyi, dürüst hatayı, propagandayı ve sızdırılmış özel kayıtları tek bir hakarette birleştirir. Karışıklığı iki eksen boyunca ayırdılar — yanlışlık ve zarar verme niyeti:
Wardle ve Derakhshan, Avrupa Konseyi (2017)
Mis-information
Mis-information is when false information is shared, but no harm is meant.
Dis-information
Dis-information is when false information is knowingly shared to cause harm.
Mal-information
Mal-information is when genuine information is shared to cause harm, often by moving information designed to stay private into the public sphere.
| Tür | Yanlış mı? | Zarar amaçlandı mı? | Makalede ne yaparsınız |
|---|---|---|---|
| Mis-information | Evet | Hayır | Olguyu düzeltin. Daha iyi kaynağı gösterin. İlk anlatanı yalancı saymayın. |
| Dis-information | Evet | Evet | İddiayı kanıt olarak göstermeyin. Kampanyayı tartışıyorsanız doğrulanmış bir yeniden kurmayı gösterin. |
| Mal-information | Hayır | Evet | Olgu gerçek olabilir. Yayımlamanın etik, yasal ve savınızla ilgili olup olmadığını sorun. |
Akademik işte niyet, doğruluğun gerisindedir. Yanlış yılı yapıştıran bir sınıf arkadaşı ile yılı uyduran bir troll aynı kullanılamaz dipnotu üretir. Wardle’ın etiketleri yine de bir yanıt seçmenize yardım eder: düzeltin, reddedin veya özenle ele alın. Henüz tanımlamadığınız bir kaynağı psikanaliz etmek için bir neden değildirler.
SIFT: sayfa değil, iddia önemsendiğinde
Caulfield SIFT (The Four Moves)’i 19 Haziran 2019’da bir puanlama rubriği değil, yapılacaklar kısa listesi olarak yayımladı. 2023’te Sam Wineburg ile aynı alışkanlığı Verified: How to Think Straight, Get Duped Less, and Make Better Decisions about What to Believe Online’da (University of Chicago Press) yinelediler. 2025 Baharı American Educator alıntısı paywall olmadan açabileceğiniz kamusal sözcüktür. Güvenilirlik sayfası ilk iki hamleyi bir yayımcıyı tartmanın yolu olarak ele alır. Bu sayfa yerini son ikisine ayırır çünkü öğrenciler kaynakları orada kaybeder: bir URL’yi cilalar ve cümlenin doğru olup olmadığına bakmazlar.
Caulfield ve Wineburg, “Learning to Verify,” American Educator (Bahar 2025)
The first task when confronted with the unfamiliar is not analysis. It is the gathering of context.
When we encounter something online, our first question shouldn’t be “Is this true?” but rather “Do we know what we’re looking at?”
Yaklaşık otuz saniyede toplanacak üç bağlam adlandırırlar: kaynak (kim konuşuyor), iddia (başka habercilik ne diyor) ve siz (bu cümle neden ayartıcı). Son bağlam, tezinize yardım eden bir istatistiğin, onu tehdit edenle aynı izi gerektirmesinin nedenidir.
Mike Caulfield, “SIFT (The Four Moves),” 19 June 2019
Sometimes you don’t care about the particular article or video that reaches you. You care about the claim the article is making.
You want to know if it is true or false. You want to know if it represents a consensus viewpoint, or if it is the subject of much disagreement.
Durun
Vurgulamadan, ekran görüntüsü almadan veya “şimdilik bırakayım” demeden önce duraklayın. İddia ve kanal hakkında zaten ne bildiğinizi sorun. Öfke, zafer ve “silinmeden paylaşın” kanıt değildir. Bu sayıya ihtiyaç duyan bir paragrafı zaten yazıyorsanız, odadaki en kolay kandırılacak kişisinizdir. İddiayı bir kütüphaneciye gösterebileceğiniz tek bir cümle olarak yazacak kadar durun.
Kaynağı araştırın — sonra bunun iş olup olmadığına karar verin
Yeni bir sekme açın ve yazarı veya kuruluşu üzerinde olduğunuz siteyi çıkarak arayın. Bu hâlâ zorunludur. Yeterli değildir. Caulfield’ın kendi iktisat örneği noktadır: bir Nobel iktisatçısı mı yoksa bir süt endüstrisi videosu mu okuduğunuzu bilmek, parçayı nasıl yorumladığınızı değiştirir. Tek başına, dördüncü paragraftaki istatistiğin dürüst hesaplanıp hesaplanmadığını söylemez. Yayımcı kararı için güvenilir kaynaklara gidin. Sayı için ilerlemeye devam edin.
Daha iyi habercilik bulun
İhtiyacınız olan şey iddia olduğunda Caulfield, size ulaşan makaleyi yok sayabileceğinizi ve o iddianın güvenilir haberciliğini veya analizini arayabileceğinizi söyler. İşlenmiş örneği bir koruma manşetidir, uydurma bir suç oranı değil:
Caulfield’ın habercilik örneği (sözcükleri koruyun; sonra gerçek haberciliği bulun)
If you get an article that says koalas have just been declared extinct from the Save the Koalas Foundation, your best bet might not be to investigate the source, but to go out and find the best source you can on this topic, or, just as importantly, to scan multiple sources and see what the expert consensus seems to be.
2025 alıntısı aynı şeyi bir his değil, bir hamle olarak söyler:
Caulfield ve Wineburg, “Learning to Verify,” American Educator (Bahar 2025)
Engage in “lateral reading” by opening up new tabs in your browser and using the internet to check the internet.
Bu, bu site için uydurulmuş bir “üç kaynak kuralı” değildir. Bağımsız habercilik arayışıdır. Hepsi aynı basın bültenini alıntılayan üç haber öyküsü, üç imza giymiş tek kaynaktır. IFCN profesyonel denetçilerden kilit öğeleri birden fazla adlandırılmış kaynağa karşı sınamalarını ister, “tek kaynağın konuyla ilgili tek kaynak olduğu durumlar dışında.” Benzersiz bir arşiv mektubu o tek kaynak olabilir. Viral bir grafik neredeyse hiç değildir.
İddiaları, alıntıları ve medyayı özgün bağlama kadar izleyin
Caulfield’ın son hamlesi, özet zaten istedikleri bulguya “benziyorken” öğrencilerin atladığıdır:
Mike Caulfield, “SIFT (The Four Moves),” 19 June 2019
Much of what we find on the internet has been stripped of context.
In these cases we’ll have you trace the claim, quote, or media back to the source, so you can see it in it’s original context and get a sense if the version you saw was accurately presented.
İkinci cümle Caulfield’ın sözcükleridir, “it’s” dahil. Makaleye, veri seti tablosuna, duruşma transkriptine veya kırpılmamış dosyaya tıklayın. Basın bülteninin düşürdüğü sınırlamayı okuyun. Fotoğrafın alt yazısının olayla eşleşip eşleşmediğine bakın. İz bir ekran görüntüsünde bitiyorsa kaynağınız yoktur.
Yatay okuma: sayfayı olgu denetçilerinin bıraktığı gibi bırakın
Sam Wineburg ve Sarah McGrew, 10 profesyonel olgu denetçisinin, 10 Ph.D. tarihçinin ve 25 Stanford lisans öğrencisinin canlı siteleri değerlendirmesini izledi. Tarihçiler ve öğrenciler sayfanın içinde kaldı — logolar, Hakkında metni, cilalı bir URL — ve tuzağa düşmeleri daha kolaydı. Olgu denetçileri çıktı. Hakemli makale Teachers College Record 121 (2019) içindeki “Lateral Reading and the Nature of Expertise”dir; kabul edilmiş yazmanın Stanford kopyası açıktır.
Wineburg ve McGrew, Teachers College Record (2019)
In contrast, fact checkers read laterally, leaving a site after a quick scan and opening up new browser tabs in order to judge the credibility of the original site.
Compared to the other groups, fact checkers arrived at more warranted conclusions in a fraction of the time.
Fact checkers, on the other hand, engaged in three practices—taking bearing, lateral reading and click restraint—that allowed them to read less but learn more about the topics they investigated.
Click restraint stands in contrast to whimsical clicking; before clicking on any one result, users evaluated the list of search results to understand the digital terrain in which they have landed.
Civic Online Reasoning müfredatı — şimdi Digital Inquiry Group tarafından barındırılır, eskiden Stanford History Education Group — üç ilk soruyu öğretir: bilginin arkasında kim var?, kanıt nedir? ve diğer kaynaklar ne diyor? Bir kaynak gösterme için ayrıldığınız anda dördüncüyü ekleyin: açtığım nesne özetin dediğini hâlâ söylüyor mu ve düzeltilmiş veya geri çekilmiş mi? Dikey okuma — ikna olana kadar bir Hakkında sayfasında kalmak — bir benzer alan adının nasıl hayatta kaldığıdır. Gerçek bir dergi makalesinin geri çekilmiş durumunun hiç fark edilmemesinin de yoludur çünkü Retraction Watch’u veya yayımcının bildirimini hiç açmadınız.
Tek bir iddia için yatay sekmeler (tek bir site için değil)
- Sekme 1 — size ulaşan öğe. İddiayı bir cümlede yazın. Tarihi ve varsa DOI’yi veya rapor numarasını kopyalayın.
- Sekme 2 — kim konuşuyor. Yazarı veya kuruluşu Wikipedia’da, bir kütüphane kataloğunda veya haber haberciliğinde arayın. Önce Hakkında sayfasını bitirmeyin.
- Sekme 3 — daha iyi habercilik. İddiayı tırnak içinde artı bir alan sözcüğüyle arayın (
mortality,census,opinion). Özetler yerine istatistik kurumlarını ve akademik kaynakları yeğleyin. - Sekme 4 — özgün nesne. Makaleyi, tabloyu, transkripti veya dosyayı açın. Cümlenin özetin dediğini hâlâ anlamına geldiğini doğrulayın.
- Sekme 5 — sonraki kader. Başlığı artı
retraction,correction,erratumveya yazarın adını Retraction Watch’ta arayın.
Profesyonel bir olgu denetimini ne zaman kullanmalı — ve nasıl okumalı
Bir öğrenci makalesi bir haber odası değildir. Yine de mesleğin standartlarını ödünç alırsınız. Poynter’daki International Fact-Checking Network kuruluşları kamusal bir kurala karşı tarar. Kullanılacak metin rastgele bir ana sayfa rozeti değil, güncel taahhütler sayfasıdır. Haziran 2025 IFCN PDF’i Code’un kendisinin, en son 2020 başında yeniden yazıldığını ve 2025 boyunca 2026’ya uzanan bir topluluk incelemesinde olduğunu not eder. Bir yerine geçenin yayımlanmasına kadar bunlar yürürlükteki kurallardır:
IFCN Code of Principles, standartlara ve kaynakların şeffaflığına bağlılık
Signatories want their readers to be able to verify findings themselves. Signatories provide all sources in enough detail that readers can replicate their work, except in cases where a source's personal security could be compromised. In such cases, signatories provide as much detail as possible.
The applicant uses the best available primary, not secondary, sources of evidence wherever suitable primary sources are available.
The applicant checks all key elements of claims against more than one named source of evidence save where the one source is the only source relevant on the topic.
Rastgele bir ana sayfa “olgu denetimi” rozeti değil, IFCN imzacı dizinini kullanın. FactCheck.org, Full Fact, Africa Check ve Chequeado dizinin olduğu türden çıkışlardır; herhangi bir rozeti güncel saymadan önce güncel durumu dizinin kendisinde doğrulayın. Bir olgu denetimi ikincil bir yeniden kurmadır. Söylenti hakkında yazarken onu gösterin. Altta yatan olgu hakkında yazarken dipnotlarını birincil kaynağa kadar izleyin ve onu gösterin.
- Derecelendirmeyi ve kanıt listesini okuyun. Renkli bir gösterge kaynak değildir.
- Bağlantılı veri setini, yasayı veya makaleyi açın. Bağlantılar yoksa parça sizin amaçlarınız için IFCN kaynak taahhüdünü karşılamaz.
- Tarihi not edin. 2018 denetimi 2026 istatistiğini çözmez.
- İki IFCN imzacısı anlaşamıyorsa gizlenecek bir yazı tura değil, bildirilecek bir tartışmanız vardır.
İşlenmiş örnek 1: yanlış paydalı bir istatistik
Uydurma bir kasaba istatistiği değil, belgelenmiş bir vaka kullanın. Nisan 2021’de Shimabukuro ve meslektaşları “Preliminary Findings of mRNA Covid-19 Vaccine Safety in Pregnant Persons”ı New England Journal of Medicine’da yayımladı (DOI 10.1056/NEJMoa2104983). 827 tamamlanmış gebelik arasında 104 kendiliğinden düşük bildirdiler. Sonraki bir NEJM düzeltmesi okurlara o sayımı bir orana çevirmemelerini söyledi:
Shimabukuro et al. için NEJM düzeltmesi (Table 4 dipnotu)
No denominator was available to calculate a risk estimate for spontaneous abortions, because at the time of this report, follow-up through 20 weeks was not yet available for 905 of the 1224 participants vaccinated within 30 days before the first day of the last menstrual period or in the first trimester.
FactCheck.org (Kate Yandell, 14 Ağustos 2026) senatörlerin Dr. Anthony Fauci’nin resmî telefonundan Ocak 2021 metinlerini yayımlamasından sonra hâlâ dolaşan viral yüzde 82 rakamını yeniden kurdu:
FactCheck.org, 14 Ağustos 2026 (aritmetiğin yeniden kurulması; NEJM makalesinden bir alıntı değil)
The false claim of an 82% miscarriage rate comes from dividing the 104 miscarriages by the 127 people in the study who got vaccinated in the first or second trimester — a calculation that the paper did not present.
- Gebeliğin erken döneminde aşılanan çoğu kişi, gebelik erken bitmedikçe henüz bir gebeliği tamamlamamış olurdu; bu yüzden 127 kişilik payda kaybı seçer.
- Sonraki bir CDC gebelik kaydı analizi in Vaccine 76 (18 Şubat 2026): 128340, DOI 10.1016/j.vaccine.2026.128340 — 20. haftadan önce aşılanmış 12.097 kişiyi izledi.
- O makalenin fetuses-at-risk tahmini: kümülatif kendiliğinden düşük riski %10,79 (%95 CI 10,01–11,56), pandemi öncesi tahminlerin altında veya içinde — yüzde 82’lik bir felaket değil.
Ders partizan değil, mekaniktir. Her zaman payı, paydayı, zaman penceresini ve yazarların tekrarlamak üzere olduğunuz yüzdeyi hesaplayıp hesaplamadığını kurtarın. Tabloyu açamıyorsanız yüzdeyi kaynak gösteremezsiniz. Gerçek bir eksenle yalan söyleyen grafikler için veri nasıl sunulur sayfasına bakın.
İşlenmiş örnek 2: ayakta kalmayan bir dergi makalesi
Hakemlik bir süzgeçtir, garanti değil. Wakefield ve meslektaşları “Ileal-lymphoid-nodular hyperplasia, non-specific colitis, and pervasive developmental disorder in children”ı 1998’de The Lancet’te yayımladı (351:637–641). 2 Şubat 2010’da dergi onu geri çekti. Bildirimi alıntılayın, sonra 1998 makalesini bir aşı–otizm bağı için kanıt olarak bir daha göstermeyin:
The Editors of The Lancet, geri çekme bildirimi (çevrimiçi 2 Şubat 2010)
Following the judgment of the UK General Medical Council's Fitness to Practise Panel on Jan 28, 2010, it has become clear that several elements of the 1998 paper by Wakefield et al are incorrect, contrary to the findings of an earlier investigation. In particular, the claims in the original paper that children were “consecutively referred” and that investigations were “approved” by the local ethics committee have been proven to be false. Therefore we fully retract this paper from the published record.
Yalnızca 1999 tarihli bir haber özetini veya hâlâ 351. cildi gösteren bir blogu okuyan bir öğrenci bildirimi kaçırır. Olağanüstü bir biyomedikal iddiaya yaslanmadan önce başlığı PubMed’de arayın, yayımcı sayfasını açın ve Retraction Watch’u kontrol edin. Skandal hakkında yazıyorsanız geri çekmeyi gösterin. Geri çekilmiş makaleyi hâlâ bulguyu destekliyormuş gibi göstermeyin. Hakemlik süreci nasıl işler süzgeci açıklar; bu sayfa sonraki denetimdir.
İşlenmiş örnek 3: camını kaybeden bir video
14 Ekim 2022’de Just Stop Oil protestocuları Londra’daki National Gallery’de Vincent van Gogh’un Sunflowers’ına domates çorbası fırlattı. Guardian gazetecisi Damien Gayle’in bir tweet’i onlarca milyon görüntülemeye ulaştı. Caulfield ve Wineburg Verified alıntısını o kliiple açar çünkü öfke kurtarılabilir bir olguyu atladı:
Caulfield ve Wineburg, “Learning to Verify,” American Educator (Bahar 2025)
All this outrage and concern missed a crucial fact: Sunflowers was behind glass.
Apart from minimal damage to the frame, the painting emerged unscathed. The soup had splashed harmlessly on the painting’s protective case—a fact the protesters knew, many bystanders knew, and the gallery knew.
Pikseller gerçekti. “Bir van Gogh’u yok etti” alt yazısı değildi. Bu, Caulfield’ın izleme adımının tek bir kliptir: viral bir kareyi kanıt saymadan önce özgün bağlamı kurtarın. “Dün” diye yeniden kullanılan gerçek bir 2017 protesto fotoğrafı aynı sınavı başarısız eder. Kareyi ters arayın (Google Images veya TinEye). Hareketli görüntüler için soruşturmacılar çoğu kez kareleri çıkarmak ve yükleme tarihlerini kontrol etmek için InVID/WeVerify/vera.ai doğrulama eklentisini kullanır. Sonra bulabildiğiniz en erken yayını bulun. Altta yatan kaydı da gösteremiyorsanız olgusal bir iddia için bir sosyal gönderiyi kaynak göstermeyin.
İşlenmiş örnek 4: bir sohbet robotunun uydurduğu kaynak
Öğrenciler artık YZ özetlerini bir zamanlar haber giriş cümlelerini yapıştırdıkları gibi yapıştırıyor. William H. Walters ve Esther Isabelle Wilder bu alışkanlığı “Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT,” Scientific Reports 13, 14045 (2023)’te sınadı. GPT-3.5 ve GPT-4’ten 42 kısa alanyazın derlemesi istedi (84 makale, 636 kaynak) ve sonra her eseri aradı:
Walters ve Wilder, Scientific Reports 13:14045 (2023)
Within this set of documents, 55% of the GPT-3.5 citations but just 18% of the GPT-4 citations are fabricated.
It is important to realize, however, that ChatGPT is fundamentally not an information-processing tool, but a language-processing tool.
Uydurulmuş bir kaynak gerçek bir soyadı, gerçek bir dergi adı ve başka bir makaleye — veya hiçbir şeye — ait bir DOI’yi karıştırabilir. University of Mississippi kütüphanesinin 2023 baharında aldığı 46 şüpheli YZ kaynağı, sonra A. P. Watson tarafından The Serials Librarian’da yayımlanan (DOI 10.1080/0361526X.2024.2433640), aynı örüntüyü buldu: sağlanan URL veya DOI’lerin hiçbiri gösterilen eserlerle eşleşmedi. Bir YZ kaynakçasını kaynak listesi değil, bir ipucu listesi sayın. Her DOI’yi https://doi.org/ adresinde çözün. Çözülmezse veya farklı bir başlığa çözülürse cümleyi atın. Gerçekten kullandığınız bir YZ sohbetini nasıl kaynak göstereceğiniz için YZ nasıl kaynak gösterilir sayfasına bakın. Bu sayfa önceki sorudur: nesne var mıydı?
Öğrencilerin gerçekten yapıştırdığı iddialar nasıl denetlenir
İstatistiksel iddialar
- Bir ekran görüntüsünün ekran görüntüsü değil, özgün tabloyu veya mikroveriyi bulun.
- Paydayı sözcüklerle yazın: neyin yüzdesi, kimler arasında, hangi tarihlerde.
- Karşılaştırmanın benzerle benzer olup olmadığına bakın (aynı yaş grubu, aynı “işsiz” tanımı, aynı enflasyon yılı).
- Bir kampanya grafiğinden çok ulusal bir istatistik ofisini, OECD’yi veya açabileceğiniz bir yöntem bölümünü yeğleyin.
- İki saygın dizi anlaşamıyorsa anlaşmazlığı ve tanımları bildirin. Onları sahte bir üçüncü sayıda ortalamayın.
Bilimsel iddialar
- Makaleyi (veya ön baskı olarak etiketlenmiş ön baskıyı) açın. Bir üniversite basın bültenini deneyinmiş gibi göstermeyin.
- Örneklem büyüklüğünü, tasarımı ve yazarların kendi sınırlamalarını okuyun — özellikle “ön hazırlık,” “ilişkisel” veya “farelerde.”
- Sonraki çalışmanın sonucu yineleyip yinelemediğini ve bir düzeltme veya geri çekme olup olmadığını sorun.
- Korelasyonu yazmak üzere olduğunuz nedensel cümleden ayırın.
- Klinik sorularda tek dramatik bir denemeden çok sistematik bir derlemeyi veya yöntem-raporlama kılavuzunu yeğleyin.
Alıntılar ve atıflar
- Konuşmayı, kitap sayfasını, duruşma transkriptini veya kaydı bulun. Bir alıntı kartı kaynak değildir.
- Her iki yandaki cümleleri okuyun. Bir olumsuzlamayı gizleyen üç noktalar farklı bir alıntıdır.
- Konuşanı, tarihi ve mekânı doğrulayın. Ünlü adlar uydurulmuş satırları çeker.
- Ciddi bir aramadan sonra özgün olanı bulamıyorsanız alıntıyı atın. Özgünü de olmayan bir bloga daha zayıf bir kaynakla “onu tutmayın.”
Görüntüler, video ve “sosyal medyada gördüm”
Caulfield’ın izleme adımı kırpılmış video ve yanlış alt yazılı fotoğraflar için kuruludur. Kareyi ters arayın. Bulabildiğiniz en erken yayını kurtarın. Yanlış tarihli gerçek bir fotoğraf yine de başarısız bir kaynak göstermedir. Altta yatan kaydı da gösteremiyorsanız olgusal bir iddia için bir sosyal gönderiyi kaynak göstermeyin. Platforma özgü kaynak biçimleri için stil kılavuzlarını kullanın — bu sayfa içeriğin kullanılabilir olup olduğu hakkındadır.
YZ özetleri ve uydurulmuş kaynaklar
- Bir sohbet robotundan gelen her başlığı, yazar dizisini ve DOI’yi çözülene kadar doğrulanmamış sayın.
- Başlığı PubMed, Crossref veya bir kütüphane kataloğunda arayın. Neredeyse eşleşen bir başlık çoğu kez bir yazım hatası değil, bir karışımdır.
- PDF’i veya HTML’i açın. İstediğiniz cümlenin açtığınız sayfada olduğunu doğrulayın.
- Model size nesneyi gösteremiyorsa kaynağınız yoktur. Gerçekten okuduğunuz bir eserden yeniden yazın.
Sizi sayfadan çıkaran araçlar
| Araç | Şunun için kullanın | Şunun için kullanmayın |
|---|---|---|
| IFCN imzacı dizini | Dolaşan kamusal bir iddianın profesyonel denetimini bulun | Bir alanyazın taramasında birincil kaynağın yerini alın |
| FactCheck.org / SciCheck | Dipnotlu belgelenmiş bir yeniden kurma görün | Derecelendirme grafiğini kaynak gösterilebilir kanıt sayın |
| Retraction Watch | Bir makalenin geri çekilip çekilmediğini veya ağır düzeltilip düzeltilmediğini görün | Her eleştirinin bir geri çekme olduğunu varsayın |
| PubMed / Crossref / Google Scholar | Makaleyi, atıf yapan alanyazını ve yayımcı bildirimlerini bulun | Yüksek atıf sayısının bulgunun doğru olduğu anlamına geldiğini varsayın |
| Wayback Machine | Taşınmış veya sessizce düzenlenmiş bir sayfayı kurtarın | İlk arşivlenmiş kopyanın özgün yayın olduğunu kanıtlayın |
| Ters görüntü araması | Daha erken bir yükleme veya stok fotoğraf özgününü bulun | Bir fotoğrafın sahnelenmemiş anlamda “gerçek” olduğunu kanıtlayın |
| WHOIS / alan kayıtları | Benzer bir haber alanının ne kadar yeni olduğunu görün | Her meşru sahibi belirleyin (gizlilik redaksiyonu yaygındır) |
Wikipedia bir haritadır, varış noktası değil. Caulfield ve Wineburg onu ilk yatay sekme sayar. Araştırma için Wikipedia’nın betimlediği gibi kullanın: tartışma sayfasını ve kaynakları okuyun, sonra çıkın. Bir NewsGuard puanı veya medya-yanlılığı grafiği başka birinin bir yayımcı hakkındaki görüşüdür. Kopyalamak üzere olduğunuz tablodaki hücreyi doğrulamaz.
İzlemeniz, göz gezdirmemeniz gerektiğini gösteren kırmızı bayraklar
İddia sizi acele ettirmeye çalışıyor
- Ünlem işareti olmadan ayakta kalamayan bir manşet
- “Bunu kaldırmadan paylaşın”
- Adlandırılmış veri seti olmayan bir istatistik
- Konuşması, kitabı veya zaman damgası olmayan bir alıntı
- Yalnızca bir basın bülteninde veya bir YZ sohbetinde betimlenen bir çalışma
İz zaten kopuk
- Altında durdukları cümleyi desteklemeyen kaynaklar
- Çözülmeyen veya farklı bir makaleye çözülen bir DOI
- Hepsi yayımlanmamış tek bir slayt destesini gösteren üç makale
- Bir kütüphane kataloğunda veya DOAJ’da bulunamayan bir dergi
- Tek sayfanın ötesinde kurumsal izi olmayan bir yazar
Bu bayrakların hiçbiri iddianın yanlış olduğunu kanıtlamaz. Her biri henüz kaynak gösterilebilir bir iddianız olmadığını kanıtlar. Devam edin veya cümleyi kesin. Olgu kurulduktan sonraki finansman ve bakış açısı çarpıtması için kaynaklardaki yanlılığı kullanın.
“Googledım” geçişinden sağ çıkan hatalar
- Zaten beğendiğiniz bir kaynakta durmak. Doğrulama yanlılığı, tezinize yardım eden cümleyi onu tehdit eden kadar sert denetlemenizin nedenidir.
- Yeniden basımları bağımsız doğrulama saymak. Aynı ajans öyküsünü üç kez sendike edin, yine de tek bir habercilik zinciriniz vardır.
- Uzlaşıyı bir kaynak saymak. “Herkes bilir” bir akademik kaynak değildir.
- Yanlı bir çıkışın tek denetlenebilir olgusunu atmak. Partizan bir site yine de bir yasayı doğru alıntılayabilir. Yasayı doğrulayın.
- Görüşü olgusal bir iddiayla karıştırmak. “Bu politika akılsızcadır,” “bu politika $X harcadı”nın denetlenebildiği gibi denetlenebilir değildir.
- Makaleniz kayıt hakkında olduğunda kayıt yerine bir olgu denetimini göstermek. Denetim bir haritadır.
- Bir sohbet robotu kaynakçasına güvenmek. Walters ve Wilder, GPT-4’ün bile kabaca altı kaynaktan birini uydurduğunu gösterdi.
Olgu denetimini teslim gecesine değil makaleye itin
- Okurken. Kullanabileceğiniz her cümleyi doğrulanmış, doğrulanmamış veya tartışmalı olarak işaretleyin. URL’yi veya DOI’yi aynı notta tutun. Alıntılanabilir araştırma notları yakalama alışkanlığıdır; bu sayfa doğrulama alışkanlığıdır.
- Taslak yazarken. Paragrafa “sonra bakılacak” bir istatistik park etmeyin. Oturumda doğrulayamıyorsanız görünür bir boşluk bırakın veya silin.
- Teslim etmeden önce. Her yüzdeyi, alıntıyı ve “son çalışmayı” yeniden açın. Bağlantının hâlâ çözüldüğünü ve parçayı ilk okuduktan sonra bir geri çekme belirmediğini doğrulayın.
- Kaynak gösterirken. Gerçekten doğruladığınız nesneyi gösterin — tabloyu, makaleyi, transkripti — onu tanıtan sosyal gönderiyi veya sohbeti değil. Sonra o nesneyi ödevinizin adlandırdığı stilde biçimlendirin.
İddiayı doğruladınız mı? Açtığınız nesneyi gösterin
Olgu denetimi bir cümlenin görünüp görünmeyeceğine karar verir. Kaynak gösterme kullandığınız sürümü kaydeder. İddia ayakta kaldıktan sonra gerçekten açtığınız makale, veri seti veya rapor için kaynağı üretin — sizi ilk ayartan özet için değil.
Sık sorulan sorular
- Olgu denetimi, bir kaynağın güvenilir olup olmadığını değerlendirmeden nasıl farklıdır?
- Güvenilirlik, bir iş için yayımcı veya yazar hakkındaki bir yargıdır. Olgu denetimi bir cümle hakkındaki bir yargıdır. Bir CDC tablosu ölüm için güvenilir bir kaynak olabilir ve yine de yılınız için yanlış tablo olabilir. Ünlü bir gazete güvenilir bir yayımcı olabilir ve yine de bir paydayı ters çevirebilir. İki denetimi de yapın. Yayımcı için güvenilir kaynaklarla başlayın, sonra iddia için buraya dönün.
- SIFT yalnızca başka bir CRAAP kontrol listesi midir?
- Hayır. Caulfield SIFT’i sizi sayfadan çıkaran kısa bir hamle listesi olarak tasarladı. CRAAP, öğe hakkında sorduğunuz soruların listesidir. Verified (2023) aynı alışkanlığı yineler: tartışmadan önce bağlam toplayın. Yayımcının gerçek olduğunu zaten bildikten sonra CRAAP’ı kaynaklar nasıl değerlendirilir sayfasında kullanın. Bir iddia yabancı bir URL’den, bir grup sohbetinden veya bir YZ özetinden geldiğinde önce SIFT’i kullanın.
- Bir araştırma makalesinde FactCheck.org veya Snopes’u gösterebilir miyim?
- Evet, makale söylenti, kamusal tartışma veya bir iddianın nasıl yol aldığını hakkında olduğunda. Makale altta yatan olgu hakkında olduğunda olgu denetiminin dipnotlarını veri setine, yasaya veya dergi makalesine kadar izleyin ve o birincil kaynağı gösterin. Bir IFCN imzacısını yeğleyin ve derecelendirmede durmak yerine kaynaklarını açın.
- Uzmanlar gerçekten anlaşamıyorsa ne olur?
- Anlaşmazlığı sahte bir uzlaşıya yıkamak yerine bildirin. Kampları, her birinin belirleyici saydığı kanıtı ve bir yöntem-raporlama kılavuzu veya canlı bir derleme olup olmadığını adlandırın. “Çalışmalar karışıktır” yalnızca birden fazla çalışmayı okuduysanız ve nasıl karıştıklarını söyleyebiliyorsanız dürüsttür.
- Ciddi bir aramadan sonra bir iddiayı doğrulayamazsam ne olur?
- Kullanmayın. FactCheck.org’un kuralı akademik kuraldır: iddiayı yapan kişi kanıtı borçludur. Paragraftaki bir boşluk, bir ekran görüntüsünü gösteren bir dipnottan iyidir. Farklı, denetlenebilir destekleyici bir olgu bulun veya tezi daraltın.
- Hakemli dergileri olgu denetiminden geçirmem gerekir mi?
- Her deneyi yeniden çalıştırmazsınız. Makalenin var olduğunu, söylemek üzere olduğunuz şeyi söylediğini, korelasyonu nedenselliğe yükseltmediğinizi ve düzeltilmediğini veya geri çekilmediğini doğrularsınız. Olağanüstü iddialar ve tek küçük denemeler, rutin bir yöntem kaynak göstermesinden daha fazla zamanınızı alır.
- Tarihsel bir tarihi veya alıntıyı nasıl denetlerim?
- Bir birincil kaynak veya akademik bir basım bulun. Üniversite yayınevi kitapları, belgesel basımlar ve arşiv katalogları alıntı toplayıcılarını yener. İki ciddi tarihçi yorum konusunda anlaşamıyorsa bu, taslağınıza uyan tarihi seçmek için bir neden değil, gösterilecek bir tartışmadır. Tarihte birincil kaynaklar arşiv yarısını kapsar.
- Bir makalede görüntüleri ve viral videoyu nasıl ele almalıyım?
- Durağan kareyi ters arayın, bulabildiğiniz en erken yayını kurtarın ve en son paylaşım yerine o yayını — bir tarihle — gösterin. 2022 Sunflowers çorba videosu işlenmiş vakadır: klip gerçekti ve “yok edilen tablo” alt yazısı değildi. Medyanın ne zaman ve nerede yapıldığını kuramıyorsanız bu, olayın kanıtı değil bir söylentinin örneğidir.
- Bir sohbet robotunun verdiği kaynağı nasıl denetlerim?
- DOI’yi veya ISBN’i çözün. Tam başlığı arayın. Eseri açın. Walters ve Wilder (2023) kümelerinde GPT-3.5 kaynaklarının %55’inin ve GPT-4 kaynaklarının %18’inin uydurulduğunu buldu; gerçek görünen birçok artığın hâlâ yanlış sayfaları veya yılları vardı. Nesne yoksa cümleyi silin. YZ nasıl kaynak gösterilir sayfasına yalnızca gerçekten kullandığınız bir nesneniz olduktan sonra bakın.
- Wikipedia olgu denetimi sayılır mı?
- Bir başlangıç sayılır. Adları, tarihleri ve kaynakları toplamak için makaleyi kullanın, sonra o kaynakları açın. Tartışmalı bir istatistik için Wikipedia sayfasında durmayın. Araştırma için Wikipedia daha uzun kuraldır.